Terug
De achterkant van het schilderij?

Een kijkje achter de verf

Vorige / volgende:

Met behulp van moderne technieken is onder de dikke lagen verf van alles te zien. Dit is soms minimaal zo interessant als de uiteindelijke afbeelding op schilderij die we als museumbezoeker bekijken. Onder de röntgenscan komt vaak de werkwijze van de late Rembrandt tot leven. 

Vroeger was er de kenner, de zogenaamde connaisseur, die moest uitmaken wie het schilderij had geschilderd en hoe de kunstenaar te werk is gegaan. Tegenwoordig helpen onder meer moderne technieken hierbij. Niet alleen kunnen we de leeftijd van een werk bepalen door houtringen te tellen, ook kunnen we onder de verf zien hoe Rembrandt te werk ging en hoe hij zocht naar de uiteindelijke compositie. Vooral infrarood- en rontgenonderzoek hielpen een beter beeld te krijgen. Zeker bij de late Rembrandt leverde dat interessante ontdekkingen op.

Echte Rembrandt of vervalsingen?
Er was in het begin van de twintigste eeuw zoveel werk van Rembrandt bekend, dat men er vanuit ging dat er vervalsingen uit latere tijden tussen zouden zitten. Dat bleek niet het geval. Schilderijen die van Rembrandts hand leken, waren in veel gevallen door zijn leerlingen gemaakt in Rembrandts atelier. Hun schilderijen konden lange tijd doorgaan voor originele Rembrandts, waaronder zelfs ‘zelfportrretten’ van hun leermeester. Rembrandt liet door zijn leerlingen kopieën maken, maar ook zogenaamde satellieten: schilderijen die gemaakt zijn in de geest van een origineel van Rembrandt. Zo’n atelierpraktijk was in die tijd niet ongebruikelijk, maar Rembrandt deed er een schepje bovenop.

Röntgenopnamen wijzen uit dat onder het huidige ‘Ruiterportret Frederick Rihel’ (ca. 1663) een horizontaal beeld van een man op ware grootte heeft gestaan. Pas later zette Rembrandt hem op een paard. 

Er worden op dit moment meer dan duizend schilderijen op de één of andere manier met Rembrandts naam in verband gebracht

De schildersfabriek van Rembrandt

Rembrandt nam geen genoegen met beginnende leerlingen, maar werkte meestal met volleerde schilders die meteen konden meedraaien in de productie. En soms was dat werk zo goed dat het voor echte Rembrandts kon doorgaan. Dit was bijvoorbeeld het geval bij Govaert Flinck. In totaal zijn er 55 leerlingen van Rembrandt bekend, maar waarschijnlijk waren er nog veel meer. Zij werden stevig aan het werk gezet. Er worden op dit moment minimaal duizend schilderijen op de één of andere manier met Rembrandts naam in verband gebracht.

Natuurkundig onderzoek

Honderd jaar geleden bepaalde alleen de zogenaamde connaisseur of een schilderij een echte Rembrandt was of niet. Tegenwoordig worden we hierbij geholpen door verschillende hypermoderne technieken. Met röntgenradiografie en infraroodreflectografie bijvoorbeeld. Infrarood en röntgen vullen elkaar aan. In tegenstelling tot infrarood kan röntgen koolstof niet “zien”. Infrarood is daarmee geschikt om eventuele ondertekening zichtbaar te maken. Röntgen is met name geschikt om onderschildering zichtbaar te maken, de staat van de drager te beoordelen en eerdere restauraties te traceren. Met behulp van deze technieken weten we dat de meester soms flink sleutelde aan de schilderijen die hij later in zijn carrière maakte. Het schilderij van Batseba is zo’n voorbeeld. Röntgenfoto’s laten zien dat Rembrandt de vrouw oorspronkelijk met geheven hoofd en een geschrokken uitdrukking op het gezicht wilde afbeelden. Uiteindelijk schilderde hij een vrouw bij wie vooral de innerlijke strijd te zien was.

Bij ‘De Staalmeesters’ zien we op de scans hoe Rembrandt heeft geworsteld met de compositie. Uiteindelijk heeft hij een spannende opstelling gevonden die nog steeds boeit.
Zoekproces bij ‘De Staalmeesters’

De zoektocht naar de juiste compositie is goed zichtbaar bij De Staalmeesters (1662). De figuur met wie Rembrandt het meest worstelde was de knecht Frans Hendricksz Bel. Deze heeft ten minste drie verschillende posities ingenomen op het schilderij voordat hij zijn huidige plaats kreeg achter de twee meesters in het midden van de compositie. Door natuurkundig onderzoek is duidelijk geworden dat de figuur van Bel al helemaal was afgeschilderd op twee van zijn voormalige plekken – uiterst rechts en tussen de twee rechterstaalmeesters in. Uiteindelijk kreeg hij een nieuwe plek, en werd hij hoger op het schilderij afgebeeld.

Vorige / volgende: