Terug
Digitale galerij

Claudius Civilis, ca. 1661-1662

Vorige / volgende:

Rembrandt wist een verhaal te vertellen op een manier die nog nooit eerder vertoond was, door een nieuwe, slimme techniek toe te passen. Het licht lijkt wel uit de tafel te spatten waardoor het historische moment nog heroïscher wordt.

Licht is het belangrijkste ingrediënt van een kunstenaar. Met licht kun je een verhaal vertellen, de kijker sturen en drama creëren. Rembrandt was hier onmiskenbaar een meester in. Misschien wel het indrukwekkendste voorbeeld hiervan is De samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis (1661–1662). Het schilderij was zo extreem, in zowel de techniek die is toegepast als de manier waarop het onderwerp is verbeeld, dat de opdrachtgever het niet accepteerde en uiteindelijk terugstuurde. Rembrandt sneed het gigantische werk toen in stukken. Hij verkocht het belangrijkste deel door aan een andere gegadigde. 


Prestigeklus voor het nieuwe stadhuis

Het schilderij was de belangrijkste opdracht uit Rembrandts late jaren en het grootste doek dat hij ooit zou maken. Het was 5,5 bij 5,5 meter. Het schilderij was door het Amsterdamse stadsbestuur besteld voor de galerij van het nieuwe stadhuis op de Dam. Een monumentaal gebouw, dat werd neergezet na 80 jaar oorlog met Spanje. De overdonderende rijkdom van het gebouw liet de hernieuwde stedentrots en het zelfvertrouwen zien van Amsterdam. Om het stadhuis aan te kleden werd er een groot aantal schilderijen besteld, waaronder twaalf werken over de Bataafse opstand.

Klik om in te zoomen
De ene zijn dood…

Govert Flinck, een vroege leerling van Rembrandt, kreeg in eerste instantie deze opdracht in zijn geheel, maar toen hij voortijdig overleed, werden de twaalf schilderijen individueel aanbesteed bij meerdere kunstenaars. Het was de bedoeling dat er met de schilderijenreeks een vergelijking werd gemaakt tussen de recente overwinning van de Noordelijke Nederlanders op de Spaanse overheersers en de heroïsche opstand van de Bataven tegen de Romeinen, vele eeuwen daarvoor.Rembrandt kreeg de opdracht voor het schilderij over Claudius Civilis. Hij zou er 1.200 17e-eeuwse guldens voor krijgen: twee keer het jaarinkomen van een geoefend ambachtsman en een kolossaal bedrag voor een kolossaal schilderij.

Schets van het oorspronkelijke doek

Het oorspronkelijke werk is voor een groot deel verloren gegaan. Het was aanvankelijk een enorm schilderij van 5,5 bij 5,5 meter dat uiteindelijk in stukken werd gesneden om het belangrijkste deel te kunnen doorverkopen.

Het heroïsche verhaal van Claudius Civilis

De Bataafse opstand gaat over de Bataaf Claudius Civilis die in het jaar 69 stamleiders bijeenriep in een heilig woud, zogenaamd voor een feestmaal. Toen hij diep in de nacht zag dat de stemming er goed inzat, begon hij een toespraak over de glorie van zijn volk en het onrecht dat hen door de Romeinen was aangedaan. Hij riep op tot verzet, waarop hij de aanwezigen de eed afnam. Rembrandt schilderde deze gebeurtenis op een indrukwekkende manier.

We kijken in de lege oogkas

Op het oorspronkelijke schilderij zagen we het feestmaal in een hoge, overwelfde hal; het bos erachter was zichtbaar door de open bogen. Rembrandt gaf de Bataaf Claudius Civilis staand weer achter de tafel met een exotisch, hoog hoofddeksel op. Hij schilderde hem recht van voren, waardoor duidelijk zichtbaar werd dat hij een oog miste: historisch juist, maar dat voorheen werd verdoezeld door de man en profile weer te geven. Ook nieuw was dat bij het afnemen van de eed de betrokkenen elkaar niet de hand schudden, maar de zwaarden plechtig bijeen staken.

  • Lege oogkas

    Rembrandt schilderde Claudius Civilis recht van voren, waardoor duidelijk zichtbaar is dat hij een oog mist. Dat zag er niet plezierig uit.

  • Grove verfstreken

    Sommige personen schilderde Rembrandt vrij precies, anderen zette hij op in een paar grove verfstreken.

  • Lichtbron

    Een verborgen lichtbron op tafel werpt niet alleen een schijnsel op de aanwezigen, maar nog sterker op het tafelkleed. Die reflectie belicht op zijn beurt weer alle menselijke figuren van onderen.

Het unieke licht

Wat de voorstelling echt spectaculair maakt, is de belichting. De gebeurtenis speelde zich af in het holst van de nacht. Om dit te laten zien, haalde Rembrandt een briljante truc uit. Verscholen achter de figuren op de voorgrond plaatste hij een lichtbron op de tafel, die niet alleen een schijnsel werpt op de aanwezigen, maar vooral op het tafelkleed, waarvan de reflectie alle figuren van onderen belichtte. Het slimme gebruik van kleuren versterkt het dramatische effect nog eens.

In stukken gesneden

Toch heeft dit indrukwekkende werk maar kort gehangen in het toenmalige stadhuis, het tegenwoordige Paleis op de Dam. De gemeente wilde het schilderij niet. Het was volgens hen te ruw opgezet, te aanstootgevend met de lege oogkas van Claudius Civilis, en niet aantrekkelijk genoeg door de gekozen compositie, waarbij maar op een klein deel van het doek mensen waren te zien. Uiteindelijk werd het schilderij in stukken versneden. Alleen de hoofdscène bleef bewaard. Deze belandde bij een koper in Zweden.

Over het schilderij

  • De samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis (1661–1662)
  • Canvas, 196 x 309 cm
  • Stockholm, Nationalmuseum
Vorige / volgende: