Terug
Digitale galerij

De Staalmeesters, 1662

Vorige / volgende:

Een vergadering van vijf belangrijke Amsterdamse keurmeesters achter een tafel. Het lijkt een saaie bedoening. Toch weet Rembrandt van deze vergadering een spannende, levendige bijeenkomst te maken. 

Portretten van belangrijke mensen hebben alles in zich om saai te worden. Meestal omdat de opdrachtgevers zich er mee bemoeien en zichzelf op een voorspelbare, deftige manier geportretteerd willen zien. De klant is immers koning. Op een of ander manier pakt Rembrandt het heel anders aan, waardoor het groepsportret met vijf notabelen, na meer dan 350 jaar, blijft boeien. Het zijn nog steeds waardige mannen, maar nu heel anders geportretteerd. Aan de röntgenfoto’s van het schilderij is te zien hoe Rembrandt tijdens het schilderen heeft gezwoegd om deze opstelling te vinden.


Deftige heren

We zien keursmeesters van het Amsterdamse lakenbereidersgilde opkijken vanachter hun tafel. Deftige heren in een belangrijke wereldstad. Staalmeesters hielden toezicht op de kwaliteit van geverfde wollen stoffen – laken – die in Amsterdam gemaakt en verhandeld werden. Een beetje saai werk, maar wel essentieel: door hen moest de reputatie namelijk worden veiliggesteld van dit belangrijke onderdeel van de stedelijke economie. In 1801 kon een voorloper van het huidige Rijksmuseum, de Nationale Konst-Gallerij, het schilderij kopen van de gemeente. Maar de directeur wilde het niet. Hij vond het saai.

Klik om in te zoomen
Waardigheid

Zeker, ook bij Rembrandt hebben de keurmeesters waardigheid, wat de schilder voor elkaar kreeg door de mannen net iets meer dan levensgroot af te beelden en door het gezelschap vanuit een lager standpunt te schilderen. Het is alsof Rembrandt zijn schildersezel in een kuil heeft gezet. Alsof Rembrandt rekening hield met een hoge plek waar het schilderij zou worden opgehangen. Wij als beschouwers komen de kamer binnen en zien de heren opkijken bij hun belangrijke werk.


Variatie in stijl

Rembrandts kenmerkende losse en grove manier van schilderen varieert aanzienlijk binnen een en hetzelfde schilderij. Sommige delen, zoals de gezichten van de geportretteerden, zijn nauwkeuriger geschilderd dan andere delen. De oplichtende hoek van het tafelkleed vooraan trekt de aandacht, niet alleen door de levendige kleuren, maar ook vanwege de rauwe aanwezigheid van de stof die Rembrandt maakte met kloddertjes, veegjes en afgeschraapte laagjes verf. Rembrandt duwt je op zachte wijze naar waar hij je wilt hebben als kijker.

Op de röntgenfoto zien we hoe Rembrandt zocht naar de ideale compositie. Hij verschoof daarvoor de geportretteerden een paar keer van plek.
Levendigheid

Rembrandts zoektocht naar een levendige compositie mogen wij meemaken als we de röntgenfoto’s bekijken. Het hoofd van de voorzitter (de zittende man met het open boek voor zich) werd voor voltooiing twee keer in een andere positie uitgeprobeerd. De man links naast de voorzitter stond aanvankelijk rechtop, maar Rembrandt maakt het schilderij levendiger, dynamischer door de man te laten opstaan. Ook op röntgenfoto’s is te zien hoe de knecht van de waardijns (de man zonder hoed) op het schilderij wel drie verschillende posities heeft gehad voordat hij zijn huidige plek kreeg.

Bij Rembrandt is er een perfecte balans van licht en schaduw, van actie en rust, van onderlinge communicatie en het contact met de kijker

Een saaie bijeenkomst

Om aan te geven dat de vijf waardijns een eenheid vormden, doste Rembrandt ze bewust op dezelfde manier uit, niet verwijzend naar hun respectieve rang. In Amsterdam deden de kooplieden en regenten hun zaakjes liever samen. Ook in Amsterdam zagen groepsportretten van hoge functionarissen er meestal conservatief en statisch uit. Maar bij Rembrandt is een saaie bijeenkomst spannend en levendig. Het is een perfecte balans van licht en schaduw, van actie en rust, van communicatie tussen de keurmeesters en met ons.

  • Verstoord of welkom?

    Eén van de staalmeesters kijkt ons aan alsof hij wordt gestoord in belangrijk werk. Is hij verstoord of zijn we welkom?

  • Schoonheid van tapijt

    De verf van het tapijt is op sommige plekken verkleurd in de tijd, toch grijpt de schoonheid van de stof ons nog steeds.

Welkom of niet?

Dat bij zo’n rommelig geheel alles toch op zijn plek valt, maakt dit werk uniek. We worden het schilderij ingezogen. Wisselende hoogtes van de hoofden die alle kanten op kijken, een man die opstaat uit zijn stoel (of gaat zitten) en de spanning die uitgaat van mannen die ons als beschouwer strak aankijken. En de vraag die het werk na eeuwen bij ons beschouwers nog steeds oproept, is: zijn we welkom of worden we zo dadelijk weggestuurd? 

Over het schilderij

  • De waardijns van het Amsterdamse lakenbereidersgilde, bekend als De Staalmeesters, 1662
  • Olieverf op doek, 191,5 x 279 cm
  • Rijksmuseum, Amsterdam; bruikleen van de gemeente Amsterdam
Vorige / volgende: