Terug
Digitale galerij

Liggende leeuw, ca. 1660-1665

Vorige / volgende:

Rembrandt tekende bij voorkeur natuurgetrouw, dingen die hij om zich heen zag in het echte leven. De leeuw is daar een goed voorbeeld van: andere kunstenaars gebruikte schilderingen van anderen als basis, Rembrandt zijn eigen ogen.

Voor kunstenaars is een leeuw aansprekend onderwerp. Al heel lang wilde Rembrandt weten hoe een echte leeuw eruit zag. Lange tijd was hij daarvoor aangewezen op afbeeldingen van oude kunstenaars die ook nog nooit een leeuw hadden gezien. Maar op zijn 46ste was het zover: hij zag een echte leeuw in de stad. Hij schetste deze koning van de natuur naar hoe hij het dier zag en legde de krachtige anatomie van het beest vast. Hij gebruikte deze schets voor een beroemde ets over de kerkvader Hiëronymus: de monnik die niet bang was voor een gewonde leeuw en zijn leven redde.

Hoe ziet een leeuw eruit?

Rembrandt was al vroeg in zijn carrière gegrepen door het verhaal van Hiëronymus. Het verhaal gaat over een eenvoudige monnik die in Palestina leefde en op een dag een gewonde leeuw tegenkwam. In plaats van te vluchten, zoals zijn broeders deden, verwijderde hij een doorn uit de poot van het dier. Hij bleef de leeuw verzorgen tot de wond genezen was. In de loop van zijn leven maakte Rembrandt zeven maal een ets over dit onderwerp. Probleem was lange tijd: hoe ziet een leeuw er in het echt uit? Hij kende het beest alleen van afbeeldingen van zijn voorgangers in de kunst, die meestal ook nog nooit het beest in het echt gezien hadden. 

Klik om in te zoomen
Hoe dingen er echt uitzien

Rembrandt had een scherp oog voor wat er om hem heen gebeurde. Landschappen, mensen op straat, dieren. Hij legde vast wat zijn aandacht trok, van het gewone tot het uitzonderlijke. Destijds werden zulke oefeningen in waarneming aangeduid met ‘naer het leven.’ Rembrandt kreeg de reputatie dat hij de natuur alleen rauw en eerlijk weergaf. Destijds werd dat niet per definitie als positief ervaren. De leeuw op de tekening is overduidelijk niet een leeuw die hij heeft gekopieerd uit een voorbeeldenboek, maar een dier dat hij echt, in levende lijve heeft gezien. Waarschijnlijk op een kermis of bij een circus. 

Een gravure van Dürer van een leeuw. Echte leeuwen waren niet te zien in Europa. Hoe het beest er in werkelijkheid uitzag, wist Rembrandt lange tijd niet. Tot er een echte in de stad kwam.

Rembrandt legde al de eigenaardigheden, toevalligheden en tekortkomingen van de wereld om hem heen vast, het gewone en het uitzonderlijke

Eerste ketter in de Schilderkunst

Rembrandt staat bekend als ‘de eerste ketter in de Schilderkunst’, ofwel een kunstenaar die de gevestigde regels aan zijn laars lapte omdat hij weigerde het voorbeeld van zijn illustere voorgangers te volgen. Rembrandt zou alleen zijn eigen regels volgen. Dit beeld klopt niet helemaal, omdat Rembrandt wel degelijk naar grote kunstenaars uit de geschiedenis keek. Maar Rembrandt liet het daar niet bij, hij bleef ‘naar het leven’ tekenen en schilderen. Zoals ook te zien is bij dit werk met de leeuw.


Een leeuw en olifant in de stad

De leeuw was niet het eerste exotische dier dat Rembrandt zag. Het olifantje Hansken dat op doorreis was in Europa, zag hij toen hij 33 jaar oud was. Het enorme beest maakte grote indruk op de kunstenaar. 13 jaar later zag hij voor het eerst een echte leeuw. Deze werd, net als de olifant, naar Nederland gehaald door de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). De dieren werden in een zogenaamde menagerie geplaatst: een soort dierentuin. Hier konden ze door het publiek worden bewonderd.

In een paar pennenstreken vond Rembrandt de essentiële contouren van een echte leeuw.
Rembrandts favoriete onderwerp

Rembrandt tekende de leeuw meerdere keren. Later paste hij zijn nieuw verworven kennis over de leeuw toe in de beroemde ets van Hiëronymus waarin de leeuw een voller en gespierder lijf heeft gekregen. De staart is korter, de poten breder en de manen voller, dankzij het gebruik van de droge naald. Na ruim 20 jaar wist Rembrandt eindelijk hoe de vacht van het dier eruit moest komen te zien. De aandacht die hij besteedde aan de leeuw in deze prent suggereert dat misschien niet zozeer Hiëronymus, maar juist de leeuw zijn favoriete onderdeel was in het verhaal.

Over het schilderij

  • Liggende leeuw, van rechts gezien (ca. 1660–1665)
  • Pentekening met bruine inkt op bruin papier, 122 x 212 mm
  • Vaste collectie Rijksmuseum
Vorige / volgende: