Terug
'De bedreigde zwaan’ van Jan Asselijn

Eerste aankoop van het Rijksmuseum

Vorige / volgende:

Rond 1650 schildert Jan Asselijn ‘De bedreigde zwaan’. Ongeveer 100 jaar later krijgt het schilderij een politieke betekenis. Het gevecht tussen de zwaan en de hond beeldt de strijd uit tussen de staatsman Johan de Witt en zijn vijand Willem III van Oranje, kroonprins van Engeland. Om deze politieke gedachte wordt ‘De bedreigde zwaan’ in 1800 de eerste aankoop van de Nationale Kunstgalerij, de voorloper van het Rijksmuseum.

Aanval op Holland
In de 18e eeuw staan voor- en tegenstanders van de Oranjes op gespannen voet met elkaar. Aan het einde van deze eeuw breken er zelfs gevechten uit tussen de patriotten en de voorstanders van het koningshuis. In deze periode zijn er waarschijnlijk ook drie opschriften op het schilderij aangebracht, die het kunstwerk een politieke boodschap meegeven. Zo staat op één van de eieren het woord ‘Holland’. Niet het ei maar Holland wordt blijkbaar aangevallen. Een ander opschrift is ‘De Raadpensionaris’. Hiermee wordt Johan de Witt bedoeld, die in 1653 tot raadspensionaris van het gewest van Holland is benoemd. De laatste tekst is ‘De vijand van de staat’. Historici denken dat hiermee de Engelsen, die over het water oorlog komen voeren, worden bedoeld.

Klik om in te zoomen

Italiaanse invloeden
Jan Aasselijn is een Nederlandse schilder en tekenaar. Hij is geboren in 1610 en overlijdt in 1652. Asselijn schildert vooral landschappen met ruïnes, dieren, zeehavens en riviergezichten. Hij heeft verschillende jaren in Rome en Lyon gewoond. Hierdoor is veel van werk op Italiaanse landschappen geïnspireerd. Zo baden verschillende werken van hem - na zijn terugkeer in Holland - in het Italiaanse zonlicht. In ‘De bedreigde zwaan’ is dit terug te zien in het gouden licht dat op de strootjes van het nest valt.

Uit de kunst gehaalde weetjes
  • Het familiesymbool van Johan de Witt is een zwaan. Hierdoor is de link tussen de politicus en het schilderij snel gelegd.
  • De zwaan is vanuit een kikkerperspectief geschilderd waardoor het beest extra dreigend overkomt.
  • Asselijn was een meester in het weergeven van verschillende materialen. Het dwarrelende veertje lijk je zo te kunnen wegblazen. Op het water drijven nog meer donsveren.
  • De gebroeders Johan en Cornelis de Witt worden in 1672 op gruwelijke wijze verminkt en vermoord door voorstanders van de Oranjes. Hun einde is in het Rijksmuseum op een schilderij van Jan de Baen te zien.
  • In 1971 merkt een kunsthistoricus op dat Asselijn in 1652 is overleden, een jaar vóórdat Johan de Witt raadpensionaris wordt. Dit betekent dat de opschriften dus nooit van de kunstenaar zelf kunnen zijn, en later zijn toegevoegd.
Vorige / volgende: